Phù, cũng đã hết ba ngày Tết! Một cái tết rực rỡ mai vàng và nắng nóng. Một cái Tết Canh Dần nối bước Kỷ Sửu đã tràn về… Mọi khuôn mặt đỏ gay, lấp lánh những tia nắng ấm áp khi trời chuyển sắc Xuân. Xuân về, nhẹ nhàng qua những dòng người, lời ca, tiếng hát, nhịp sống quê hương. Vẫn là bánh tét, bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành, … và mùa Xuân cũng tràn ngập trong những ngôi nhà với hàng trăm sắc màu hoa xuân đang khoe sắc cùng đất trời… Tết đến rồi….


Tết này, thiếu hẳn cái không khí se lạnh và lãng mạn của mùa xuân thường niên… mà nó hiện diện cái ồn ào, cái náo nhiệt, cái sôi động của những ngày Tết đầy những biến động… Và rồi mồng bốn Tết cũng đón những cái se lạnh từ phương Bắc tràn về. Mùa Xuân đã điểm xuyến nét ngàn xưa với những giọt mưa xuân bay bay trong gió và cái khẽ lạnh một chút cho phương Nam thanh bình mà không yên ả… Đích thị đây là tết xưa trong lòng người nay với những nét đặc trưng không thể lẫn vào đâu được… Xuân đã về…


Ừh, Xuân về rồi chứ nhỉ? Tôi vẫn thích lang thang ồn ào với từng dòng người bất tận ngày Xuân. Sự đoàn viên xum họp trong những ngày Tết cổ truyền đã níu kéo những người con tha hương cầu thực về cạnh nhau trong nỗi hân hoan của họ khi vào xuân. Nắng và mai vàng, Mẹ và từng ngọn nguồn yêu thương, đã làm nên một cái tết cổ truyền ấm cúm qua những ngày ba mươi tết, mồng một, mồng hai tết… Những nhành mai vàng, lọ mứt gừng, chậu thủy tiên, giò phong lan… điểm xuyến thêm cho cái Tết đầy những niềm vui của một dân tộc với hàng ngàn năm lầm than và đáng tự hào qua từng trang sử… Cho dù biển Đông sủi bọt hay biên giới Tây Nam-Tây Bắc nóng bỏng thì vẫn là những cái Tết đáng tự hào trong lòng dân tộc… Những người lính vẫn chắc tay súng giữ lấy biển lấy trời, giữ yên bờ bãi mãi ngàn năm đúng với tinh thần Lạc Việt trường tồn cùng năm tháng… Chắc một điều, tinh thần dân tộc đáng tự hào qua hàng ngàn năm vẫn hun đúc cho đất nước những con người, lập trường, quan điểm bảo vệ bờ cõi quốc gia qua từng cơn sóng ngọn gió… Tổ quốc tôi…


Chiều nay, gió vẫn khẽ lạnh, lũ em tôi đã lọ mọ lên đường trong hành trình sinh kế của mình. Những chuyến xe, chuyến tàu đầy ních những người con vừa đoàn viên ngày tết giờ lại lên đường nằm trong những kí ức nhọc nhằn của họ… Quê tôi đã chung tay xây dựng đất nước sau khi đã trải qua hai cuộc kháng chiến dài đằng đẵng… Sự thành công bước đầu với những mái ngói đỏ hồng ẩn hiện sau những bờ tre ngát xanh, những khoảnh ruộng xanh mướt bóng lúa thì con gái đợi một vụ mùa bội thu… Dòng người đưa tiễn vẫn đông nghịt trên những sân ga, bến tàu làm cho cái không khí thêm phần náo nhiệt… Một sự chia tay mang tính vòng quay sẽ đưa những đứa con xa mẹ trở về cuộc sống thường nhật của họ… Và sang năm, người ta vẫn có dịp trở về trong những vòng tay yêu thương họ hàng chòm xóm bà con… Em tôi, dù không lớn mà cũng không quá nhỏ, cũng hiểu rằng, quê hương là tất cả trong mỗi con người qua mỗi mùa Xuân cái Tết… Quê hương ơi...


Dù đã ngồi trước máy tính hơn hai giờ đồng hồ nhưng chỉ rặn ra được từng ấy chữ… Có lẽ cái không khí tết đã lấn át mọi nguồn suy nghĩ và cảm xúc trong tôi chăng? Cũng không rõ nữa, chỉ biết rằng, cảm xúc con người luôn phụ thuộc vào không gian và thời gian… Tết là gì nhỉ? Có lẽ là những giai điệu vui và buồn, xum họp và chia ly, mạnh mẽ và yếu đuối, nghèo khó và giàu sang… đã thể hiện tất cả vào một cái tết cổ truyền đã hàng ngàn năm lịch sử đi trong lòng dân tộc và từng thế hệ bây giờ… Và đây là cái tết, cái tết với biết bao buồn vui lẫn lộn, cái tết với hàng ngàn tình yêu thương và nhớ mong dành cho những ân tình… Tôi, người không biết một chữ Hán cắn đôi, vẫn nhớ như in đôi câu thơ “Khứ niên kim nhật thử môn trung/ Nhân diện đào hoa tương ánh hồng…” …. Một hành trình phía trước đang chờ gọi… Thân tôi ơi...

Có lẽ với tôi thì nhà thơ Phạm Hữu Quang là một người xa lạ, có thể nói là quá xa lạ. Nhưng với bài thơ "Giang hồ" mà nhà thơ sáng tác lúc sinh thời thì tôi dường như thấy rất thân quen dù chưa bao giờ diện kiến với ông. Dù đã biết bài thơ này quá lâu với những lời thơ có thể nói là quá mộc mạc và chân chất nhưng đượm chất anh hào của người miền Tây, nhưng thật sự tôi chỉ quan tâm nhiều đến những tứ thơ hay và đầy chất khí chí của người "giang hồ một thủa-Phạm Hữu Quang" mà quên đi đến tác giả của bài thơ - một người bạn vong niên của ba tôi xưa kia... Có thể nói bài thơ này có những câu là thần cú cho những người con đang tha hương hay những người đang phiêu lãng nơi chân trời góc bể nào đó; một mức độ nói không ngoa rằng bài thơ là "thơ cửa miệng" của các đệ tử Lưu Linh đang chén tạc chén thù và luận thời thế với những hòai bão, ước vọng của những tâm hồn lãng du....

Với tựa đề bài thơ là "Giang hồ" làm tôi liên tưởng đến một hình ảnh lãng mạn và đầy dũng khí của một thân phận, một bóng dáng người giang hồ. Cứ như điều đó đã đi sâu, nhập tâm vào trí khảm của tôi về những điều hay, lẽ đẹp của một hành trình kỳ thú, mê họăc của cụm từ này. Mở đầu bài thơ, nhà thơ đã mở tứ thơ bằng bốn câu :

Tàu đi qua phố, tàu qua phố
Phố lạ mà quen, ta giang hồ
Chẳng lẽ suốt ngày bên bếp vợ
Chẻ củi, trèo thang với ... giặt đồ


Giang hồ ta chỉ giang hồ vặt
Nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà

Hình ảnh tàu qua phố, một hình ảnh bình dị và gần gũi với chúng ta trong cuộc sống thường nhật, thì với nhà thơ nó cũng bình dị và thường nhật vậy! Cuộc sống cứ tiếp nối với hình ảnh tàu qua phố, nhưng với điều "phố lạ mà quen ta giang hồ" có lẽ đây là ý chính của tứ thơ trên với điều muốn nói là phố này lạ đối với Phạm Hữu Quang nhưng lại là quen với ông với ý chừng rằng ở đó ta có bè bạn, tri âm, chí cốt .... với những cuộc "giang hồ" của mình. "Ta giang hồ", cứ như nhà thơ Phạm Hữu Quang muốn nói với chúng sinh, thời thế rằng ta đã giang hồ rồi đấy! "Chẳng lẽ suốt ngày bên bếp vợ/Chẻ củi, trèo thang với ... giặt đồ" nhà thơ dường như phân bua về những điều vặt vãnh ở chốn quê nhà mà hằng diễn ra, đó là cớ sự mà ta phải giang hồ vậy!!!! Có lẽ nhà thơ muốn nói với tôi, với bạn là giang hồ là chuyện thường nhật ấy, chứ ba cái chuyện cỏn con thì có sá chi? Điều đó hòan tòan đúng thôi, chí ít là trong suy nghĩ và hành động của những người - thơ đeo bám cùng nhau, để rồi từ đấy cứ xuất hiện những hình ảnh, kỉ niệm đậm màu thơ-nhạc và hình thành những áng thơ, bản nhạc hay .... Nhà thơ Thế Lữ từng viết :” Ta là một khách chinh phu/Dấn bước truân chuyên khắp hải hồ”.

Giang hồ đâu bận lo tiền túi
Ngày ta đi chỉ có tay không
Vợ con chẳng kịp chào xin lỗi
Mây trắng trời xa, trắng cả lòng

Với "người giang hồ" là người mang chí khí lớn, hòai bão lớn, ước mơ lớn thì cái vấn đề tiền bạc như xem nhẹ mà vấn đề cốt lõi, quan trọng là nghĩa tình trân trọng và quyến luyến mà thôi. Dù vậy, họ vẫn chẳng kịp chào xin lỗi mà cất bước giang hồ trong lúc "mây trắng trời xa, trắng cả lòng"; một hình ảnh có lẽ đẹp làm nao lòng những người yêu thơ với hình ảnh mây trắng trời xa mà cũng trắng lòng, buồn và lãng mạn - không gì hơn thế được với cất bước giang hồ - sự ra đi..... Thi sĩ Đinh Trầm Ca có hai câu thơ giang hồ rất hay: "Giang hồ nào có ai phong ấn/ Mà cũng từ quan, trở lại quê”. Hay với thi sĩ Lưu Trọng Lư cũng ở bài "Giang hồ" ông viết
Thú hồ bể quyến mời du tử,
Niềm thê nhi khôn giữ được người.
Biết sao trái được tính trời,
Giang hồ cốt ấy, trọn đời phiêu linh ...

Giang hồ ta ghé nhờ cơm bạn
Đũa lệch mâm suông cũng gọi tình
Gối trang sách cũ nằm nghĩ bụng
Cười xưa Dương Lễ với Lưu Bình

Cái vấn đề quan trọng của nhà thơ là thi thỏang ta cũng phải ghé vào thăm bạn, mà dù bạn có nghèo khó như thế nào "Đũa lệch mâm suông cũng gọi tình" cũng đủ nói lên tình bằng hữu của những con người đồng cảm và tri âm cùng nhau.... Có lẽ nhà thơ đã cười thầm "Lưu Bình & Dương Lễ" không bằng ta chăng? Với cố nhà thơ Nguyễn Văn Phương (Phương xích lô) thì cũng mang tâm trạng tương tự - dù nghèo hơn, buồn hơn:
"Anh em bốn bể cưu mang
Chén cơm manh áo cơ hàn cũng qua"
hay với Lê Suy Phi Tần thì lãng mạn hơn một chút, thi nhân hơn một chút :
"Sáng về ta lại rủ ta
Sáng la chén bạn chiều cà chén thơ"

Giang hồ có buổi ta ngồi quán
Quán vắng mà ta chẳng chịu về
Cô chủ giả đò nghiêng ghế trống
Đếm thấy thừa ra một gốc si

Cái cốt yếu còn lại của người giang hồ là cơm hàng nước quán, tức cái cốt cách ăn đậu ở nhờ thì chỉ nhiều là hàng quán mà thôi. Nhưng.... khi quán vắng mà sao ta không về nhỉ??? Có lẽ là nhà thơ đã si rồi!!! Vào ngồi hàng quán, nhìn cô chủ đẹp nè, phúc hậu nè ... đâm ra ta si! Vậy nên ta chửa chịu về là thế đấy. Sợ lắm các bậc thơ văn nhã nhạc, ý thơ ý nhạc dâng tràn có lẽ từ đây chăng? Nhưng chắc cũng chỉ thi thỏang và dọa nhau chơi vậy thôi....

Giang hồ mấy bận say như chết
Rượu sáng chưa lưa đã rượu chiều
Chí cốt cầm ra chai rượu cốt
Ừ. Thôi. Trời đất cứ liêu xiêu

Cái cấu thành của bài thơ giang hồ mà những đệ tử Lưu Linh hay nhắc và tâm đắc chính là vế này đây. Say như chết í mà! Tức là say không còn biết gì nữa, say bí tỉ, say lăn chai... với bạn bè tri âm, người mới quen, kẻ mới biết. Cái chuyện giang hồ với ba cái thứ nhậu nhẹt bù khú coi như chuyện đương nhiên và phải kết bạn, hàn huyên thông qua vài hớp rượu vậy. "Tứ hải giai huynh đệ" vậy! "Chí cốt cầm ra chai rượu cốt/Ừ. Thôi. Trời đất cứ liêu xiêu" có lẽ chai rượu cốt này là chí cốt thết ta đấy, đãi ta đấy nên ừ thôi, nhậu thôi...Nhưng đã nhậu thì trời đất cũng liêu xiêu. Tôi nghe cứ như câu hát "Ta say, trời đất cũng say"....

Giang hồ ta chẳng hay áo rách
Sá gì chải lược với soi gương
Sáng nay mới hiểu mình tóc bạc
Chợt tiếng trẻ thưa ở bên đường

Vì mải giang hồ, mải tứ chiến mà nhà thơ quên mất mình, quên mất tất cả ... chứ kể gì áo rách với soi gương .... "Sáng nay mới hiểu mình tóc bạc/Chợt tiếng trẻ thưa ở bên đường" Ý thơ kết thúc đột ngột với sự nghĩ suy về mái đầu điểm bạc và cắt ngang với tiếng trẻ thưa ở bên đường... Có lẽ nhà thơ quên mất tất cả và ý niệm mái đầu điểm bạc mới thóang qua khi có tiếng trẻ chào ở bên đường... Nghe như tiếng thở dài của nhà thơ ... Với nữ nhà thơ Vạn Lộc thì thảng thốt :
"Lắm lúc soi gương đầu điểm bạc
Giật mình nhớ lại tuổi đôi mươi"

Giang hồ ba bữa buồn một bữa
Thấy núi thành sông biển hóa rừng
Chân sẵn dép giày, trời sẵn gió
Ngựa về. Ta đứng. Bụi mù tung...

Ồ! Thì xưa nay, người rong ruổi giang hồ cũng không phải là hiếm, nhưng mới đi ba bữa đã sầu một bữa, quặn lòng mình để cho thơ lên ngôi thì cũng chỉ riêng thi sĩ thứ thiệt mới có. Thật ra, giang hồ<>rong chơi ; nó vừa là hành động vừa là ý niệm của người làm thơ. Dấn thân để được đi mãi trên con đường sáng tạo luôn là ước muốn lớn lao của những ai làm nghệ thuật. Bước chân giang hồ lắm khi cũng là định mệnh của không ít nhà thơ. Thi sĩ Nguyễn Bính có khá nhiều bài thơ thấm đượm cái phong vị của kẻ giang hồ thứ thiệt. Trong đó bài thơ “ Hành Phương Nam” của nguyễn Bính được xem là một bài thơ giang hồ hay nhất, nổi tiếng nhất của ông. Nó như một cuốn”nhật ký” của thi sĩ trên đường lưu lạc vào phương Nam :
“ …Ta đi nhưng biết về đâu chứ
Đã dấy phong yên khắp bốn trời
Thà cứ ở đây ngồi giữa chợ
Uống say mà gọi thế nhân ơi !”
Trong cái ý thơ này thì nhà thơ cho thấy ông cũng chẳng chịu về, cứ muốn giang hồ mãi dù là giang hồ vặt!!! Ngựa về. Ta đứng. Bụi mù tung... làm người đọc liên tưởng đến một hình ảnh buồn & lãng mạn của hiệp khách giữa đường mà vẫn cất bước ra đi chẳng chịu về... Nó đối lập hình ảnh người hiệp khách nhụt chí khí và hồi hương, mà đã giang hồ thì chỉ có hẹn ngày về thôi....
Với nhà thơ Linh Phương thì thảng thốt
“ Giang hồ. Ta giang hồ trăm bận
Thầm hẹn mai này qui cố hương”
Hay chính nhà thơ Phạm Hữu Quang thì :
"Rằng ta chẳng phải đứa rong chơi
Giang hồ nát chiếu về chốn cũ"

Kết thúc bài thơ, nhà thơ dường như chùng hẳn xuống để rồi khẳng khái một điều "Ta chỉ là giang hồ vặt" mà thôi!

Giang hồ tay nải cầm chưa chắc
Hình như ta khóc. Mới hôm qua
Giang hồ ta chỉ giang hồ vặt
Nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà

Tứ thơ cuối cùng, nhà thơ đã bộc lộ đôi chút yếu đuối của mình qua hình ảnh thấm đượm buồn và cô đơn với tay nải cầm chưa chắc, trào dâng với ý "Hình như ta khóc. Mới hôm qua" Cũng chẳng khẳng định nhiều mà, nhưng hình như là như vậy và mới hôm qua thôi. Còn hôm nay thì không, ta vẫn đi (dù giang hồ vặt). Kết thúc bài thơ có lẽ hai câu thơ này là cô đọng và khắc họa đúng hình ảnh của nhà thơ, đồng thời nó cũng là cái thần của bài "Giang hồ" này:
"Giang hồ ta chỉ giang hồ vặt
Nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà"

Ông tự nhận mình là giang hồ vặt, giang hồ không tiền trong túi, giang hồ nhờ cơm bạn, giang hồ lãng tử và có thể tạm gọi là "giang hồ nghiệp dư" với câu kết "Nghe tiếng cơm sôi cũng nhớ nhà". Hình ảnh có lẽ bé mọn nhưng cũng đủ làm nao lòng một kẻ đang tha hương lữ hành, ở nơi đất khách quê người.... Nhớ nhà, nhớ bà, nhớ con, nhớ những thứ mà từng thân thuộc với mình, bên mình & xẻ chia cùng mình... Cùng với nỗi buồn nhớ nhà của nhà thơ Phạm Hữu Quang, có rất nhiều nỗi buồn nhớ nhà nhớ quê của các bậc thi nhân khác cũng tỏ bày và xẻ chia cùng nhau; với nhà thơ Huy Cận thì xa xăm "Chiều quê giờn giợn vời con nước/Không khói hòang hôn cũng nhớ nhà" hay với Thôi Hiệu thì lãng mạn "Quê hương khuất bóng hòang hôn/Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai".... Lý Bạch thì thanh thoát : "Ngẩn đầu nhìn trăng sáng/Cuối đầu nhớ cố hương"
Có lẽ hai câu thơ cuối cùng là hai câu thơ hay nhất trong bài thơ "Giang hồ" của nhà thơ Phạm Hữu Quang, theo tôi khi đã đọc bài thơ này thì bất cứ ai cũng nao lòng và yêu bài thơ mà đặc biệt là hai câu cuối vừa dễ nhớ, hay mà có một cái gì đó rất hóm của kẻ sĩ .... Tôi cũng không nhớ chánh xác nữa, trên diễn đàn này đã có một bạn dùng hai câu cuối của bài thơ này làm chữ kí mà tôi thấy rất hay và hơi ... buồn cười....

Vài lời diễn đạt ý thơ của ngừơi đã khuất. Khi bài viết này đến người đọc thì nhà thơ đã đi xa gần 9 năm (ông mất năm 2000), âu cũng là để tưởng nhớ người đã khuất với những vầng thơ hay mà nhiều người thuộc và đàm luận khi hàn huyên với nhau qua chung rượu nhạt... Thật tình, như đã nói ở trên tôi chưa bao giờ diện kiến nhà thơ cả - dù tôi cũng chỉ biết về ông qua lời ba tôi kể. Ông là bạn đồng niên của ba tôi thủa hai người còn học trường đại học sư phạm TP Hồ Chí Minh trước năm 1975, ba tôi hay kể ông là con người rất hiền nhưng tướng tá rất bậm trợn... , ông hay gọi ba tôi bằng anh dù chẳng hơn bao nhiêu tuổi ... Hình như sau này ông chuyển về học tại trường đại học Cần Thơ trước khi đi dạy và làm thơ .... Kể cả chuyện ông là nhà báo nữa nhưng tôi không chắc lắm, và ông quê Cần Thơ nhưng lại định cư tại An Giang.

Nguyên Phong - 2009